Dinar

İLÇEMİZİN KRONOLOJİK TAKVİMİ

İLÇEMİZE VERİLEN İSİMLER,DEVİRLERİ VE ÖNEMİ

 Kuruluşundan bu yana 3123 yıllık bir mazisi olan Dinar bu sürede değişik isimlerle anılmış bir yerleşim merkezidir.İsimlerine göre devirlerini ve önemini sıralamaya çalışacağız .

Bu İsimler:

1- KELENİA (Gelenia) : Bu isim bir aka komutanının ismidir .Bu komutan Turuva savaşından sonra önce Sakarya nehri civarına gelerek kendi adıyla anılan KELENİA şehrini kurdu . O halde gelenia kuruluşundan bir aka kentidir .

Bu şehir bu günkü Suçıkan , Tekke mahallesi , Pınarbaşı mahallesinin sınırlarında idi. (tepelerde) Gelenia şehir devleti olduğunda Frigya’nın hakimiyetindeydi . Frigyalı krallar yönetti . birinci önemli kral SERKAFOSTUR .O zamanlarda şehrin alt yamaçlarından akan bugünkü düden çayının adı ANABENON ırmağı idi .

İkinci önemli kral MEANDROS’ tur (Serkafosun oğlu). O bütün Frigya’yı egemenliği altına almak için genel başkent PERSİNUS kralı ile savaşırken adakta bulunur . Adağı ‘‘savaşı kazandığımda beni ilk kutlayanı kurban edeceğim ” olur . Savaşı kazanır. Onu ilk kutlayanların annesi , kızı , oğlu olması nedeniyle vaadini yerine getiremez ve delirmesine sebep olur . Sonunda ANABENON ırmağında intihar eder . Irmağın adı MEANDROS (MENDERES) olarak kalır . MEANDROS ‘un günümüze ulaşan heykeli Arkeoloji müzesindedir.

Kral MEANDROS daha sonraları Gelenia ve APAMEİA KİBİTOS halkı tarafından nehir ve su tanrısı olarak kabul edildi .Kral MEANDROS’un başarısından sonra gelişen GELENİA Frigya devletinin şehir krallıkların veya valiliklerinin bir tanesi haline geldi . Bu dönemde GELENİA ‘nın 3.önemli kişisi 2.MİDAS’ın oğlu Vali LİTERSES ‘tir . O yabancıların GELENİA’ya çiftçilik işlemlerinde yardımcı olması şartı ile yerleşmelerine yasal kural getirmiştir .Öyle ki bu kural Frigya’nın hayvancılıkta üstünlüğüne neden olmuştur . Bu gün filik keçisi dediğimiz hayvan neslinin o günlerden geldiğini söylemek yanlış olmaz .

Vali LİTERSES GELENİA’nın gelişip zenginleşmesi ile şımarıp bir efsaneye göre HERKÜLE bir başka efsaneye göre büyük FRİGYA kralına karşı geldi . Bu asiliğinin cezası ölüm oldu .Cesedi de MEANDROS ırmağına atıldı .

GELENİA geliştikçe gelişti 3.Midas zamanında başkent oldu. Kralın şehre yerleşmesinden kısa bir süre sonra literatüre geçmiş ilk DEPREM oldu .

Uzun süren depremlerde yarılan yerlerden sular çıktı . Suların çekilmesi için 3.Midas altılarını bu yarıklara attı . Sular çekilmedi.Oğlu ANHOROS’un atını sulara sürdü.Sular çekilmeye başladı .İçine altınları alan bu topraklar daha sonra oldukça verimli oldular .

Kral 3. MİDAS şehirde şarap tanrısı DİONYOS adına şenlikler yaptı. Bundan hoşlanan şarap tanrısı 3. MİDAS her dokunduğum altın olsun isteğini yerine getirdi.Çünkü 3. MİDAS depremde toprağa verdiği altınlarına kavuşacaktı .Ancak yemek için dokunduğu gıdalarda altına dönüşmeye başlayınca ölüm tehlikesi ile karşı karşıya gelen krala Gediz ırmağında yıkanması önerilmiştir. Kralda bu öneriyi yerine getirip bu illetten kurtulmuştur.
Dinar halkı arasında söz edilen bir Geniz suyu vardır . Ama hangisi olduğu bilinmez olacak ki kral bu su da yıkanmıştır çünkü Gediz ırmağı Frigya topraklarında değildir ki kral bu su da yıkansın.Kral Geniz ırmağında yıkanmıştır.

Eşek kulaklı Midas denilen Frigya kralı 3.Midas’tır.O üstüne oturup halkına adalet dağıttığı ince nakışlı mermer tahtını Yunan halkının DELF tapınağına hediye etmiştir.Bu tahtı gören Yunanlılar hayret etmişlerdir. Bu demektir ki o devirde GELENİA’nın sanat yönü de Yunanlılardan üstündür. Daha sonra başkent GELENİA’da ANHOROS ardından 4.MİDAS kral oldular.

4.Midas Kimmerlerin DUGDAMME komutasındaki ordusuna yenildi . Kimmerlerin devam eden saldırıları ile bir türlü toparlanamayan Frigya devletinin bu güzel şehri GELENİA kısa zaman aralıkları ile LİDYALILARIN hatta KARYALILAR’ın yönetimine girdi. Bu dönemlerde Gelenia Lidyanın sömürgesi oldu.

Lidya kralı GİGES’te Kimmerlerce öldürüldü. Yerine KRESÜZ geçti oda PERSLERE yenildi. M.Ö 546 yılında PERS kralı 2.KEYHÜSREV Lidya’yı ele geçirince FRİGYA’ya sahip oldu. Böylece Gelenia Persler’in sömürgesi olan küçük bir şehir krallığı oldu. Bu durumlar onun yıpranıp fakirleşmesine halkının Gelenia’yı terk etmesine sebep oldu . M.Ö 333 yılında Gelenia’ya Büyük İskender’in gelmesi ile şehir Helenlere geçti.

Bu dönemde Gelenia kralı Antigones’ti .İskenderin ölmesi ile Antigones parçalanan helen imparatorluğunu toparlayıp hakimiyeti altına almayı düşünürken Suriye kralı Selefkos Trakya kralı Lizimahos Mısır kralı Batlamios birleşerek Antigones’i yendiler. İpsosta(Afyon Çay)yaralanan Antigones kaçarak Gelenia’ya geldi ve orada öldü. Böylece Gelenia üzerinde ki Helen hakimiyeti son buldu .Suriye krallığının (selevkosların)kral Selevkosla Gelenia üzerindeki hakimiyeti başladı.Kuruluşunda bir AKA kenti olan Gelenia 1000 yıllık bir mazide Akalar ,Frigler ,Lidyalılar ,Karyalılar , Persler ve Helenliler hakimiyeti altında bulundu.

2.APAMEİA : Bu isim bir İran asıl zadesi bir bayanın ismidir.Bu bayan Selevkos’un karısıdır. Bu bayanın(APAMEİA’nın) Selevkostan olma 1.Antiokhos adında bir oğlu vardır. Selevkos’un Ölümü ile yerine oğlu 1.Antiokhos kral oldu. O annesi APAMEİA’nın adına birisi Suriyede diger ikisi Anadolu da olmak üzere üç tane APAMEİA şehri kurmuştur.
Anadolu da ki 1. APAMEİA (APAMEİA Mirlia) Mudanya’da 2. APAMEİA da (APAMEİA Cibitos) Dinar’da kuruldu.

APAMEİA şehri Gelenia nın karşısında idi ikisinin arasından bir nehir akmakta idi. Bu nehir bu günkü Suçıkan dan akan Menderesin koludur.

APAMEİA bu günkü Üçlerce tepesinden Deveci konağına ve halen çarşı içinde (şehir merkezinde)akan Menderesin diğer kolu düden suyuna kadar uzanır. APAMEİA Gelenia’nın kuzey ve kuzey batısı ile batısında bulunan Gelenia’yı 3 yönden saran bir şehirdi. APAMEİA’nın içinden bugünkü Düden çayı ,Suçıkan suyu ,Ilıca suyu akmaktaydı.Bu sular üzerinde de kemerli köprüler bulunmaktaydı .Kemerin Yunanca adı Cibistostur. Amasyalı coğrafyacı Strabon tahsilini Aydın Sultanhisar da (NYSA)da yaptı. Tatillerde Amasyaya giderken DİNAR’dan (APAMEİA)dan geçiyordu. APAMEİA’nın güzel yeşillik ve suları ile kemerli köprülerine duyduğu hayranlıktan dolayı APAMEİA aya APAMEİA Cibitos adını verdi.

APAMEİA nın kurulması ile 1000 yıl sonra bu günkü Dinar’ın bulunduğu yerde iki ayrı şehir kurulmuş oluyordu . GELENİA VE APAMEİA

APAMEİA’da kuruluşunda bir (Suriye) Selevkos şehridir. Zamanla Selevkosların Başına 3. Antiokhos kral oldu. O Romalılar la denizlerde savaştı fakat yenik düştü .M.Ö 189 yılında Romalılar ve onların ittifakları ile Selevkoslar arasında APAMEİA’da barış antlaşması yapıldı. Bu antlaşma ile Anadolu pay edildi. En büyük payı Bergama krallığı aldı.

Gelenia ve APAMEİA Bergama krallığının eline geçti. Bu sırada Bergama kralı 2. Evmenes tir. 3.Antiokhos bu antlaşma ile Roma’ya 15bin, Bergama’ya 850 Talanton(para birimi) ödemek zorunda kaldı. Bu antlaşmanın nedeni olan savaşın Roma’lı komutanı Kartaca’lı Annibal dir.
Bergama’lıların APAMEİA üzerindeki hakimiyetlerinin başlaması ile yavaş yavaş Gelenia şehrinde APAMEİA ile birleşerek artık APAMEİA olarak anılmaya başlamıştır.

Bergama’lıların APAMEİA daki egemenliklerinde APAMEİA’da para basıldı. (Darphane bu günkü Dinar mezarlığının arkasında ki Tavşan tepesinde idi .Bu gün bile hala buralarda yağmurlu günlerde paralar buluna bilmektedir.)Kısaca APAMEİA’da darp hane kuruldu. Oldukça zengin olan şehre Galatlar saldırdı ama şehri istila edemediler. Bergama’lılara bu saldırılarda İyonlar yardım etti.

Bergama kralı 3.Atalos’un ölümü ile hazinelerini ve krallığını Roma’ya vasiyet etti. Kral ölünce kardeşi krallığa sahip olmak istedi ama başaramadı. Çünkü Romalılar komutan Akillis’u Bergama’ya gönderdiler. Komutana pont (pontus) Kapadok’ya ve Paflagon’ya krallıkları yardım etti. Böylece Bergama toprakları Romalılara geçti. Romalılar küçük Frigya denilen iç Menderes havzasına yani APAMEİA ve çevresini Pontlara sattılar. M.Ö 129 Pont krallarının genel adları Mithridates dir. 7.Mithridates ile Bthinia kralı 3.Nikomet arasında savaş oldu. 3.Nikomet yenilince Akillusa sığındı. Bu kez 7.Mithridates ile Akillis’un arası açılınca Roma’yı karşılarına aldılar. Pontlarla Bthinia krallığı arasındaki savaş Pontlarla Romalılar arasındaki savaşa dönüştü. Pont ordusu Romalı komutan Lukullus’un ordusu ile savaştı ve Pontlar yenilince küçük Firigya tamamen Roma’ya bağlandı.

Romalılar döneminde Dinar’ın Eldere köyünde Roma’nın askeri garnizonu bulunuyordu. Hala bu garnizonun temelleri su içinde görülmektedir..

APAMEİA Roma kralları Sullo ve Licullus zamanında il merkezi oldu. Romalı askerler, iş adamları, bankerler APAMEİA’ya gelerek onu çevresi ile çok gelişmiş bir Roma konolisi yaptılar. Licullus döneminde yerli halk (Aka, Frig, Lidya, Karya, Pers, Selevkos, Bergama, Pont

ve Heller kökenli halklar ) vergi ve faizlerle çok ezilirken Bizanslılar rahat yaşadılar. Bu olaya hatip ve avukat Çiçeron APAMEİA’ya gelerek bu duruma el koymuş yerli halk rahatlamıştır. M.Ö 51

Agustosun kral olması ile M.Ö 27 yerli halkın durumu iyiden iyiye düzelmiş ve zenginleşme ile birlikte gelişme artmıştır. Efes ile ticari ilişkileri artmış APAMEİAdaki darphane Efes ve APAMEİAnın ortak paralarını basmıştır. Bu paralarda Artemis,Athena , Marsyas ve Andri , Gelenia motifleri ile il görevlilerinin isimleri mevcuttur. İmparator Ogustos Anadoluya önem verdi. APAMEİA bu dönemde Romanın göz bebeği idi. M.Ö 14 yılında Ogustos’un ölümü ile başlayan imparatorluk ve siyasi kavgalar APAMEİAyı da etkiledi.

3-GEYİKLER: Selçukluların son döneminde beyliklere bölünen Anadolu 1299′da Osmanlı devletinin kurulması ile Osmanlı devleti Oğuz Türklerinin ongunun (simgesini) geyik adını APAMEİA’ya vererek geyikler şehri oldu

Osmanlı döneminin tek eseri ULUCAMİİ’ dir.(Babey camii) Miladi 1779 da Ayşe hatun Kitişzade Devriş tarafından yapılmıştır.

Mehmet Tekelinin taş yapı küçük dükkanının duvarında ki yazıt yazılarında Dinar mahlasına kullanan Dinar-i Hüseyin efendi ile ilgilidir. Bu kişi bir yazardır. Ama aslen Gemiş köyünden Dinar’a gelip yerleşmiştir. Birkaç eseri olan bu kişinin kimin nesi olduğu hala bilinmemektedir.

5-DİNAR: 14.Y.Y da Arap gezgin İbni Batuda Anadolu’yu gezerken Sandıklı dolaylarında Dingler diye bir yerleşim biriminden söz eder.Evliya Çelebi tahmini aynı yerleşim biriminden Dikler kasabası diye bahseder.

Yıllar sonra da Leake adlı bir İngiliz gezgin Osmanlı topraklarını gezerken Dinar ismini ilçemize o koymuştur. Halk bunu sevmemiş ama zamanla benimsemiştir. Leake hangi antik mezar ve yazıtını okuduysa Dinar sözü ile karşılaşmıştır. Özellikle genel bir ifade ile yazıtlarda şu yazıyormuş. ”Bu mezarı kim açar el atarsa şehir belediyesine ……………………..kadar Dinar ödeyecektir .”

Görülüyor ki Dinar bir para birimi olarak kullanılmıştır. Leake Efes’ten sonra Anadolu’da en zengin APAMEİA nın para biriminin Dinar olduğu düşünerek ilçemize bu adı yakıştırınca (DİNAR)bu ad yerleşip kalmıştır.