İLÇEMİZİN KRONOLOJİK TAKVİMİ
| GELENIA’NIN KURULUÅžU |
M.Ö. 1250 Civarında |
İLÇEMİZE VERİLEN İSİMLER,DEVİRLERİ VE ÖNEMİ
 Kuruluşundan bu yana 3123 yıllık bir mazisi olan Dinar bu sürede değişik isimlerle anılmış bir yerleşim merkezidir.İsimlerine göre devirlerini ve önemini sıralamaya çalışacağız .
Bu Ä°simler:
1- KELENİA (Gelenia) : Bu isim bir aka komutanının ismidir .Bu komutan Turuva savaşından sonra önce Sakarya nehri civarına gelerek kendi adıyla anılan KELENİA şehrini kurdu . O halde gelenia kuruluşundan bir aka kentidir .
Bu ÅŸehir bu günkü Suçıkan , Tekke mahallesi , Pınarbaşı mahallesinin sınırlarında idi. (tepelerde) Gelenia ÅŸehir devleti olduÄŸunda Frigya’nın hakimiyetindeydi . Frigyalı krallar yönetti . birinci önemli kral SERKAFOSTUR .O zamanlarda ÅŸehrin alt yamaçlarından akan bugünkü düden çayının adı ANABENON ırmağı idi .
Ä°kinci önemli kral MEANDROS’ tur (Serkafosun oÄŸlu). O bütün Frigya’yı egemenliÄŸi altına almak için genel baÅŸkent PERSÄ°NUS kralı ile savaşırken adakta bulunur . Adağı ‘‘savaşı kazandığımda beni ilk kutlayanı kurban edeceÄŸim ” olur . Savaşı kazanır. Onu ilk kutlayanların annesi , kızı , oÄŸlu olması nedeniyle vaadini yerine getiremez ve delirmesine sebep olur . Sonunda ANABENON ırmağında intihar eder . Irmağın adı MEANDROS (MENDERES) olarak kalır . MEANDROS ‘un günümüze ulaÅŸan heykeli Arkeoloji müzesindedir.
Kral MEANDROS daha sonraları Gelenia ve APAMEÄ°A KÄ°BÄ°TOS halkı tarafından nehir ve su tanrısı olarak kabul edildi .Kral MEANDROS’un baÅŸarısından sonra geliÅŸen GELENÄ°A Frigya devletinin ÅŸehir krallıkların veya valiliklerinin bir tanesi haline geldi . Bu dönemde GELENÄ°A ‘nın 3.önemli kiÅŸisi 2.MÄ°DAS’ın oÄŸlu Vali LÄ°TERSES ‘tir . O yabancıların GELENÄ°A’ya çiftçilik iÅŸlemlerinde yardımcı olması ÅŸartı ile yerleÅŸmelerine yasal kural getirmiÅŸtir .Öyle ki bu kural Frigya’nın hayvancılıkta üstünlüğüne neden olmuÅŸtur . Bu gün filik keçisi dediÄŸimiz hayvan neslinin o günlerden geldiÄŸini söylemek yanlış olmaz .
Vali LÄ°TERSES GELENÄ°A’nın geliÅŸip zenginleÅŸmesi ile şımarıp bir efsaneye göre HERKÃœLE bir baÅŸka efsaneye göre büyük FRÄ°GYA kralına karşı geldi . Bu asiliÄŸinin cezası ölüm oldu .Cesedi de MEANDROS ırmağına atıldı .
GELENİA geliştikçe gelişti 3.Midas zamanında başkent oldu. Kralın şehre yerleşmesinden kısa bir süre sonra literatüre geçmiş ilk DEPREM oldu .
Uzun süren depremlerde yarılan yerlerden sular çıktı . Suların çekilmesi için 3.Midas altılarını bu yarıklara attı . Sular çekilmedi.OÄŸlu ANHOROS’un atını sulara sürdü.Sular çekilmeye baÅŸladı .İçine altınları alan bu topraklar daha sonra oldukça verimli oldular .
Kral 3. MİDAS şehirde şarap tanrısı DİONYOS adına şenlikler yaptı. Bundan hoşlanan şarap tanrısı 3. MİDAS her dokunduğum altın olsun isteğini yerine getirdi.Çünkü 3. MİDAS depremde toprağa verdiği altınlarına kavuşacaktı .Ancak yemek için dokunduğu gıdalarda altına dönüşmeye başlayınca ölüm tehlikesi ile karşı karşıya gelen krala Gediz ırmağında yıkanması önerilmiştir. Kralda bu öneriyi yerine getirip bu illetten kurtulmuştur.
Dinar halkı arasında söz edilen bir Geniz suyu vardır . Ama hangisi olduğu bilinmez olacak ki kral bu su da yıkanmıştır çünkü Gediz ırmağı Frigya topraklarında değildir ki kral bu su da yıkansın.Kral Geniz ırmağında yıkanmıştır.
EÅŸek kulaklı Midas denilen Frigya kralı 3.Midas’tır.O üstüne oturup halkına adalet dağıttığı ince nakışlı mermer tahtını Yunan halkının DELF tapınağına hediye etmiÅŸtir.Bu tahtı gören Yunanlılar hayret etmiÅŸlerdir. Bu demektir ki o devirde GELENÄ°A’nın sanat yönü de Yunanlılardan üstündür. Daha sonra baÅŸkent GELENÄ°A’da ANHOROS ardından 4.MÄ°DAS kral oldular.
4.Midas Kimmerlerin DUGDAMME komutasındaki ordusuna yenildi . Kimmerlerin devam eden saldırıları ile bir türlü toparlanamayan Frigya devletinin bu güzel ÅŸehri GELENÄ°A kısa zaman aralıkları ile LÄ°DYALILARIN hatta KARYALILAR’ın yönetimine girdi. Bu dönemlerde Gelenia Lidyanın sömürgesi oldu.
Lidya kralı GÄ°GES’te Kimmerlerce öldürüldü. Yerine KRESÃœZ geçti oda PERSLERE yenildi. M.Ö 546 yılında PERS kralı 2.KEYHÃœSREV Lidya’yı ele geçirince FRÄ°GYA’ya sahip oldu. Böylece Gelenia Persler’in sömürgesi olan küçük bir ÅŸehir krallığı oldu. Bu durumlar onun yıpranıp fakirleÅŸmesine halkının Gelenia’yı terk etmesine sebep oldu . M.Ö 333 yılında Gelenia’ya Büyük Ä°skender’in gelmesi ile ÅŸehir Helenlere geçti.
Bu dönemde Gelenia kralı Antigones’ti .Ä°skenderin ölmesi ile Antigones parçalanan helen imparatorluÄŸunu toparlayıp hakimiyeti altına almayı düşünürken Suriye kralı Selefkos Trakya kralı Lizimahos Mısır kralı Batlamios birleÅŸerek Antigones’i yendiler. Ä°psosta(Afyon Çay)yaralanan Antigones kaçarak Gelenia’ya geldi ve orada öldü. Böylece Gelenia üzerinde ki Helen hakimiyeti son buldu .Suriye krallığının (selevkosların)kral Selevkosla Gelenia üzerindeki hakimiyeti baÅŸladı.KuruluÅŸunda bir AKA kenti olan Gelenia 1000 yıllık bir mazide Akalar ,Frigler ,Lidyalılar ,Karyalılar , Persler ve Helenliler hakimiyeti altında bulundu.
2.APAMEÄ°A : Bu isim bir Ä°ran asıl zadesi bir bayanın ismidir.Bu bayan Selevkos’un karısıdır. Bu bayanın(APAMEÄ°A’nın) Selevkostan olma 1.Antiokhos adında bir oÄŸlu vardır. Selevkos’un Ölümü ile yerine oÄŸlu 1.Antiokhos kral oldu. O annesi APAMEÄ°A’nın adına birisi Suriyede diger ikisi Anadolu da olmak üzere üç tane APAMEÄ°A ÅŸehri kurmuÅŸtur.
Anadolu da ki 1. APAMEÄ°A (APAMEÄ°A Mirlia) Mudanya’da 2. APAMEÄ°A da (APAMEÄ°A Cibitos) Dinar’da kuruldu.
APAMEİA şehri Gelenia nın karşısında idi ikisinin arasından bir nehir akmakta idi. Bu nehir bu günkü Suçıkan dan akan Menderesin koludur.
APAMEÄ°A bu günkü Üçlerce tepesinden Deveci konağına ve halen çarşı içinde (ÅŸehir merkezinde)akan Menderesin diÄŸer kolu düden suyuna kadar uzanır. APAMEÄ°A Gelenia’nın kuzey ve kuzey batısı ile batısında bulunan Gelenia’yı 3 yönden saran bir ÅŸehirdi. APAMEÄ°A’nın içinden bugünkü Düden çayı ,Suçıkan suyu ,Ilıca suyu akmaktaydı.Bu sular üzerinde de kemerli köprüler bulunmaktaydı .Kemerin Yunanca adı Cibistostur. Amasyalı coÄŸrafyacı Strabon tahsilini Aydın Sultanhisar da (NYSA)da yaptı. Tatillerde Amasyaya giderken DÄ°NAR’dan (APAMEÄ°A)dan geçiyordu. APAMEÄ°A’nın güzel yeÅŸillik ve suları ile kemerli köprülerine duyduÄŸu hayranlıktan dolayı APAMEÄ°A aya APAMEÄ°A Cibitos adını verdi.
APAMEÄ°A nın kurulması ile 1000 yıl sonra bu günkü Dinar’ın bulunduÄŸu yerde iki ayrı ÅŸehir kurulmuÅŸ oluyordu . GELENÄ°A VE APAMEÄ°A
APAMEÄ°A’da kuruluÅŸunda bir (Suriye) Selevkos ÅŸehridir. Zamanla Selevkosların Başına 3. Antiokhos kral oldu. O Romalılar la denizlerde savaÅŸtı fakat yenik düştü .M.Ö 189 yılında Romalılar ve onların ittifakları ile Selevkoslar arasında APAMEÄ°A’da barış antlaÅŸması yapıldı. Bu antlaÅŸma ile Anadolu pay edildi. En büyük payı Bergama krallığı aldı.
Gelenia ve APAMEÄ°A Bergama krallığının eline geçti. Bu sırada Bergama kralı 2. Evmenes tir. 3.Antiokhos bu antlaÅŸma ile Roma’ya 15bin, Bergama’ya 850 Talanton(para birimi) ödemek zorunda kaldı. Bu antlaÅŸmanın nedeni olan savaşın Roma’lı komutanı Kartaca’lı Annibal dir.
Bergama’lıların APAMEÄ°A üzerindeki hakimiyetlerinin baÅŸlaması ile yavaÅŸ yavaÅŸ Gelenia ÅŸehrinde APAMEÄ°A ile birleÅŸerek artık APAMEÄ°A olarak anılmaya baÅŸlamıştır.
Bergama’lıların APAMEÄ°A daki egemenliklerinde APAMEÄ°A’da para basıldı. (Darphane bu günkü Dinar mezarlığının arkasında ki TavÅŸan tepesinde idi .Bu gün bile hala buralarda yaÄŸmurlu günlerde paralar buluna bilmektedir.)Kısaca APAMEÄ°A’da darp hane kuruldu. Oldukça zengin olan ÅŸehre Galatlar saldırdı ama ÅŸehri istila edemediler. Bergama’lılara bu saldırılarda Ä°yonlar yardım etti.
Bergama kralı 3.Atalos’un ölümü ile hazinelerini ve krallığını Roma’ya vasiyet etti. Kral ölünce kardeÅŸi krallığa sahip olmak istedi ama baÅŸaramadı. Çünkü Romalılar komutan Akillis’u Bergama’ya gönderdiler. Komutana pont (pontus) Kapadok’ya ve Paflagon’ya krallıkları yardım etti. Böylece Bergama toprakları Romalılara geçti. Romalılar küçük Frigya denilen iç Menderes havzasına yani APAMEÄ°A ve çevresini Pontlara sattılar. M.Ö 129 Pont krallarının genel adları Mithridates dir. 7.Mithridates ile Bthinia kralı 3.Nikomet arasında savaÅŸ oldu. 3.Nikomet yenilince Akillusa sığındı. Bu kez 7.Mithridates ile Akillis’un arası açılınca Roma’yı karşılarına aldılar. Pontlarla Bthinia krallığı arasındaki savaÅŸ Pontlarla Romalılar arasındaki savaÅŸa dönüştü. Pont ordusu Romalı komutan Lukullus’un ordusu ile savaÅŸtı ve Pontlar yenilince küçük Firigya tamamen Roma’ya baÄŸlandı.
Romalılar döneminde Dinar’ın Eldere köyünde Roma’nın askeri garnizonu bulunuyordu. Hala bu garnizonun temelleri su içinde görülmektedir..
APAMEÄ°A Roma kralları Sullo ve Licullus zamanında il merkezi oldu. Romalı askerler, iÅŸ adamları, bankerler APAMEÄ°A’ya gelerek onu çevresi ile çok geliÅŸmiÅŸ bir Roma konolisi yaptılar. Licullus döneminde yerli halk (Aka, Frig, Lidya, Karya, Pers, Selevkos, Bergama, Pont
ve Heller kökenli halklar ) vergi ve faizlerle çok ezilirken Bizanslılar rahat yaÅŸadılar. Bu olaya hatip ve avukat Çiçeron APAMEÄ°A’ya gelerek bu duruma el koymuÅŸ yerli halk rahatlamıştır. M.Ö 51
Agustosun kral olması ile M.Ö 27 yerli halkın durumu iyiden iyiye düzelmiÅŸ ve zenginleÅŸme ile birlikte geliÅŸme artmıştır. Efes ile ticari iliÅŸkileri artmış APAMEÄ°Adaki darphane Efes ve APAMEÄ°Anın ortak paralarını basmıştır. Bu paralarda Artemis,Athena , Marsyas ve Andri , Gelenia motifleri ile il görevlilerinin isimleri mevcuttur. Ä°mparator Ogustos Anadoluya önem verdi. APAMEÄ°A bu dönemde Romanın göz bebeÄŸi idi. M.Ö 14 yılında Ogustos’un ölümü ile baÅŸlayan imparatorluk ve siyasi kavgalar APAMEÄ°Ayı da etkiledi.
3-GEYÄ°KLER: Selçukluların son döneminde beyliklere bölünen Anadolu 1299′da Osmanlı devletinin kurulması ile Osmanlı devleti OÄŸuz Türklerinin ongunun (simgesini) geyik adını APAMEÄ°A’ya vererek geyikler ÅŸehri oldu
Osmanlı döneminin tek eseri ULUCAMÄ°Ä°’ dir.(Babey camii) Miladi 1779 da AyÅŸe hatun KitiÅŸzade DevriÅŸ tarafından yapılmıştır.
Mehmet Tekelinin taÅŸ yapı küçük dükkanının duvarında ki yazıt yazılarında Dinar mahlasına kullanan Dinar-i Hüseyin efendi ile ilgilidir. Bu kiÅŸi bir yazardır. Ama aslen GemiÅŸ köyünden Dinar’a gelip yerleÅŸmiÅŸtir. Birkaç eseri olan bu kiÅŸinin kimin nesi olduÄŸu hala bilinmemektedir.
5-DÄ°NAR: 14.Y.Y da Arap gezgin Ä°bni Batuda Anadolu’yu gezerken Sandıklı dolaylarında Dingler diye bir yerleÅŸim biriminden söz eder.Evliya Çelebi tahmini aynı yerleÅŸim biriminden Dikler kasabası diye bahseder.
Yıllar sonra da Leake adlı bir Ä°ngiliz gezgin Osmanlı topraklarını gezerken Dinar ismini ilçemize o koymuÅŸtur. Halk bunu sevmemiÅŸ ama zamanla benimsemiÅŸtir. Leake hangi antik mezar ve yazıtını okuduysa Dinar sözü ile karşılaÅŸmıştır. Özellikle genel bir ifade ile yazıtlarda ÅŸu yazıyormuÅŸ. ”Bu mezarı kim açar el atarsa ÅŸehir belediyesine ……………………..kadar Dinar ödeyecektir .”
Görülüyor ki Dinar bir para birimi olarak kullanılmıştır. Leake Efes’ten sonra Anadolu’da en zengin APAMEÄ°A nın para biriminin Dinar olduÄŸu düşünerek ilçemize bu adı yakıştırınca (DÄ°NAR)bu ad yerleÅŸip kalmıştır.